وبلاگ
چاو؛ پول کاغذی ایلخانان (بخش اول)
«چون پادشاه و وزیر در کار کرم مبالغت مینمودند، محصول ملک به بذل ایشان وفا نمیکرد. در سنة ثلاث و تسعین خواستند که در ایران بر شیوة خطا (بخش شمالی چین) چاو روان کنند. چون تدبیر خطا بود میسر نشد و فتنة عظیم پدید آمد.» این جملات به طور خلاصه به واقعهای مهم در عهد ایلخانان مغول که در سال 693ه.ق اتفاق افتاده است اشاره میکند.
تصور عمومی در ایران آن است که در کشورمان از دوره ناصرالدینشاه اسکناس منتشر شده، اما حقیقت امر آن است که در سالهای پایانی قرنهفتمهجری برای زمان کوتاهی پول چاپی در ایران طبع و منتشر گردید و البته به سرعت جمعآوری شد. در دوره گیخاتوخان به تقلید از چینیان دولت اقدام به تهیه و نشر پولی غیر از سکههای طلا و نقره نمود که با چنان مخالفت و انزجاری در سطح جامعه روبرو گردید که تأثیر آن هنوز هم در میان مردم به شکل تغییر معنای بعضی کلمات دیده میشود که در پایان این مقاله از وبلاگ پرشین آنتیک به آنها اشاره خواهیم داشت.
اینکه چرا کاغذ، شریک فلزات در تهیه پول شد یک دلیل عمده دارد و آن سهولت در جابهجایی است. میتوان حدس زد دولتها یا تجار معتبر برای جلوگیری از حمل و نقل سکهها به دلایلی چون سنگینی یا دزدی در مسیر حمل، به عوامل دولتی یا مسافران، حوالههای دستنویسی متناسب با اعتبار خود ارائه میکردند تا در مقصد با توجه به دارائی موجود در آنجا پرداخت شود. اگر فرض را بر آن گذاریم که این حوالهها میتوانستهاند بین اشخاص رد و بدل شوند و نهایتاً توسط شخصی نقد گردند به ریشههای اختراع پول کاغذی پیبردهایم؛ بدینمعنا که این فکر به اذهان اشخاص مهم و معتبر راه یافت که در قبال دارایی خود یا آنچه به امانت دراختیار دارند، میتوان برگههایی را به صورت رسید نوشت و رواج داد و هرگاه فردی به مبلغ آن سند به صورت سکه نیازمند شد با مراجعه به مرکزی که مربوط به این امر است وجه سند را دریافت نماید. اینکه مراکز صدور این رسید اعم از حکومتی یا شخصی پی برده بودند که صاحبان امانت یا طلب، هیچگاه همه و یکباره برای گرفتن طلب خود مراجعه نمیکنند، ریشه ایجاد و انتشار اسکناس اضافه بر پشتوانه و گسترش حرفه صرافی جهت ارائه قرض به دیگران شد.
پول کاغذی در چین
«با توجه به اینکه اصولاً کاغذ از اختراعات چینیهاست مسلم به نظر میرسد که استفاده از کاغذ نیز به عنوان داد و ستد متعلق به چین باشد.»
«پول کاغذی بسا پیشتر از عهد مغول در چین رواج یافته بود گذشته از زمان پادشاهی خاندان سونک (690-1289میلادی) در هنگام شهریاری خاندان سوئی sui (589-618میلادی) بواسطه پیشآمد جنگهای پیدرپی و نیازمندی به پول، بناچار پول چرمی و کاغذی بکار افتاد.»
در چین هر دودمانی پول ویژة خود را داشت: «مثلاً دودمان هان از پول بای لو پی بی که اولین پول کاغذی چین شناخته میشود و دودمان تانگ از پول فیچیان استفاده میکردند و پول دودمان سونگ جیائوزی و هوی زی نام داشت. دودمان جینگ از پول ژن یو بائو چوان استفاده میکردند. اینها از اولین انواع پول کاغذی بودند، اما در حقیقت هیچ یک اسکناس واقعی شمرده نمیشدند.»
«چنانکه در تاریخ پیداست قوبیلای پس از برانداختن خاندان پادشاهی سونگ و رام ساختن چین، شهر پکینک را تختگاه خود برگزید و آن را خانبالیغ یعنی شهر خان (شهر امپراتور) نامید، کاغذ خانبالیغ که در ایران معروف بود از همان زمان است.»
«استفاده عملی و یکپارچه از پول کاغذی در سراسر چین، از دورة دودمان یوآن آغاز میشود و این پول، نخستین پول کاغذی جهان است.»
وصافشیرازی درخصوص دوران خانی قوبلای، نوة چنگیز و پسر تولی چنین مینویسد: «چون فغفور سلطنت را ترک گفت و ملك چين، قاآن را مسخّر گشت و خزائن فغفورى در قبضه تصرف او درآمد، بفرمود تا چاوى كه در ممالك چين رايج بود بياورند و از خزانه زر و گوهر و جامهها عوض داد و در شهر منادى نداد كرد كه: ملك ملك قاآن است و چاو چاو فغفور، بعد از مدتى فرمان داد تا چاوى كه در ممالك قاآن رايج بود بيرون آوردند و باز منادى ندا كرد كه: ملك ملك قاآن است و چاو چاو قاآن. بالشى چاو به اصطلاح آنان پنجاه سير است كه بهاى آن ده دينار باشد اما بالشى زر و نقره پانصد مثقال است. بالشى زر مساوى دويست بالش چاو يعنى دوهزار دينار و بالشى نقره مساوى بيست بالش چاو يعنى دويست دينار است.» پیداست که قوبلایخان به تدریج چاو خود را جایگزین چاو سلسله قبل از مغولان کرده است.
پول کاغذی مربوط به سلسله مینگ
پول کاغذی دودمان یوان به 5 نوع زیر تقسیم می شد:
- ژونگ تونگ سی چائو یا تونگ شینگ جیائو چائو که در ماه جولای سال 1260 (شعبان 658) چاپ و منتشر شد. پایة ارزش آن ابریشم بود که در آن ایام مبنای ارزش همه چیز به شمار میرفت. دو گرم پول ابریشمی با یک گرم نقره برابر بود.
- ژونگ تونگ یوان بائو چائو که در ماه اکتبر سال 1260 (ذیقعده 658) منتشر شد و پایة ارزش آن بر نقره قرار داشت. روی این پول کاغذی نشانهای به ارزش 10 ون (Wen)، 20 ون، 30 ون، 50 ون، 100 ون، 200 ون، 300 ون، 500 ون، 1.000 ون و 2.000 ون چاپ شده بود.
- ژی یوان تونگ شینگ بائو چائو یا ژی یوان بائو چائو که در سال 1287 (686) جایگزین پول پیشین شد ولی ژونگ تونگ چائو همچنان رواج داشت. در مقایسه با ژونگ تونگ چائو، پول جدید مقدار ارزش پنج ون را نیز داشت و لذا ژی یوان بائو چائو دارای ارزشی برابر با یازده ون بود. هنگامیکه مردم از ژی یوان بائو چائو استفاده کردند، قیمت اجناس شش برابر افزایش یافت. با وجود این ژی یوان بائو چائو یازده ون ارزش داشت، ولی پول خرد به مقدار کافی در دسترس نبود و مردم نمیتوانستند پول خرد دریافت کنند. این امر موجب رکود تجارت شد و ارزش پول پی در پی کاهش یافت.
- ژی دا یین چائو که در سپتامبر 1309 (ربیعالثانی 709) منتشر شد و از ارزش بسیار برخوردار بود. این پول جدید از ده گرم تا صد گرم وزن داشت و به سیزده نوع تقسیم میشد. در این زمان همچنان از پول ژونگ تونگ چائو نیز استفاده میشد.
- ژی ژنگ جیائو چائو که به دلیل کاهش ارزش ژی یوان چائو در ماه دسامبر 1350 (شوال سال 751) منتشر شد و آن را ژی ژنگ زونگ تونگ جیائو چائو نامیدند. یک ون از این پول جدید با دو ون یوان بائو چائو برابر بود.
بیشتر بخوانید : اسکناس صفر یورویی چیست؟
مارکوپولو سیاح ونیزی که در قرنهفتمهجری به چین سفر کرده است در این خصوص چنین مینویسد: «ضرابخانه (=چاوخانه) خان بزرگ در … شهر خانبالیغ است. بهدرستی میتوان گفت که اینگونه پول بکار آوردن، یکی از رازهای شیمیایی است. از درخت توت (morus alba) که برگهایش خوراک کرمهای ابریشم است پوستها را برگیرند و آن رشتههای باریک را که درمیان پوست درشت و چوب درخت است، جدا کرده بخیسانند، آنگاه در هاون کوبیده خمیر کنند و از آن کاغذ سازند، همانند آن ماده پنبهای که از آن کاغذ سازند، اما سیاه رنگ. پس آنکه این ساخته شد، آن را به پارههای مختلف بریده برخی چهارگوشه و برخی دیگر اندکی درازتر… این پول کاغذی برای اینکه رسمی شود و رواج گیرد مراسمی در پی دارد، آنچنانکه سکة زرناب و سیم مراسمی دارد. چند تن از پایوران در سر این کار گماشته هستند که گذشته از نوشتن نامهای خود در آن ورقها، آنها را مهر زنند. پس از آنکه این کارها بترتیب انجام گرفت گماشتة مخصوص اعلیحضرت، مهر پادشاهی را بهرنگ شنگرف زده، به آن پاره کاغذ مهر زند، آن مهر رنگ زده بروی آن ورقه طبع گردد. با این ضمانت، آن ورقه اعتبار گیرد و پول رایج شود و هر که تقلب کند و چیزی مانند آن بسازد بسزای سخت دچار شود. از این پولهای کاغذی به اندازة هنگفتی در هر بخش از کشور خان بزرگ در گردش است، هیچکس را یارای آن نیست که آنها را در داد و ستد نپذیرد، جز این که زندگی خود به خطر اندازد. همه رعایای او بیدرنگ آن را میپذیرند و هرکالایی که دلشان بخواهد با آن خریداری میکنند، خواه آن کالا مروارید یا جواهر و یا زر و سیم باشد.
بسا در سال کاروانهای بزرگ وارد خانبالیغ میشوند و در میان کالاهای خود پارچههای زربفت، به خان بزرگ عرضه میدارند. خان بزرگ دوازده تن از مردم کالاشناس و با سلیقه را به دربار خود میخواند تا کالاها را آنچنان که باید بیازمایند و هرکدام را که پسندیدند، از روی وجدان ارزش آنها را معین کنند و یک سود شایسته هم به هریک از آنها بیفزایند. بهای هرآنچه را که برگزیدند با پول کاغذی میپردازند و صاحب کالا هم ایرادی ندارد، زیرا با آنچه او دریافت داشته میتواند به هزینة خود برساند و هر کالایی که خواست با همان پول بخرد. اگر آن سوداگر از کشوری باشد که اینگونه پول در آنجا رواج نداشته باشد، با این پول در چین کالاهایی به دست میآورد که در بازارهای کشور خودش به آنها نیازمندند. اگر کسی از این پول کاغذی در دست داشته باشد که به واسطة استعمال خراب و مندرس شده باشد میتواند آن را به ضرابخانه (=چاوخانه) برده و با سه درصد کسر، پول کاغذی نو بستاند.
اگر کسی از برای حرفة خود به زر و سیم نیازمند باشد و خواسته باشد با اینگونه فلزات پیاله یا کمربند یا چیز دیگری بسازد، میتواند با پول کاغذی خود از ضرابخانه شمش زر و سیم بخرد. اعلیحضرت حقوق لشکریان خود را با همین پول کاغذی میپردازد و نزد اینان همان ارزش زر و سیم را دارد. باوجود این میتوان به یقین گفت که خان بزرگ بیش از هر پادشاهی در این جهان از گنجینه برخوردار است»
ابنبطوطه که وی نیز از چین در اوایل قرن هشتم هجری دیدن نموده است در همین خصوص چنین مینویسد: «معاملات مردم چین روی دینار و درهم انجام نمیگیرد، از این پولها آنچه در چین میرود جمع کرده آب میکنند و … طلا و نقره آن را بشکل شمش درمیآورند. معاملات آنان روی کاغذ پارههائی است که هرکدام از آن به اندازه یک کف دست میباشد و بر آن علامت مخصوص سلطان نقش شده، هر بیست و پنج قطعه از این کاغذها را یک بالش مینامند که بهمعنی دینار مرسوم ماست، چون کاغذهای مزبور پاره شود آن را به اداره مخصوصی که مانند سکهخانههای ما است میبرند و درعوض کاغذهای نو میگیرند. هیچگونه اجرتی هم در مقابل این تعویض درخواست نمیشود زیرا مأمورین مزبور از سلطان حقوق میگیرند. ریاست این اداره را یکی از امرای بزرگ برعهده دارد. اگر کسی با پول طلا و نقره به بازار برود نمیتواند چیزی بخرد و حتماً باید آن را با بالش عوض کند تا بتواند معاملهای انجام دهد.» بدینترتیب میبینیم که مارکوپولو کارمزد تعویض اسکناس فرسوده را سه درصد و ابنبطوطه رایگان گزارش کردهاند، ولی هیچکدام بیان نکردهاند اگر پولی در اثر پارگی کسر داشت، مثلاً نصفه بود به چه صورت قابل پرداخت بود یا اینکه آیا اساساً باطل میگردید.
-
- تصویر پشت و روی نمونهای از پول کاغذی سلسله یوآن
-
- تصویر پشت و روی نمونهای از پول کاغذی سلسله یوآن
اما اینکه چرا این پول کاغذی در دوره یوآن مورد توجه قرار گرفت میتوان به دلایل زیر اشاره کرد:
- مقدار نشر اسکناس باید به اندازة ذخیرة طلا و نقرة موجود در کشور میبود، یعنی حکومت تقریباً همان قدر که طلا و نقره میداشت، میتوانست اسکناس نشر دهد.
- دولت صندوق پایاپایی را ایجاد کرد و مردم می توانستند به آسانی اسکناس را به طلا و نقره تبدیل کنند.
- دریافت تمام مالیاتها براساس پول کاغذی بود.
- دولت با دقت مقدار نشر پول کاغذی را تحتنظر داشت.
- دولت با دقت قیمت بازار را تحت نظارت خود میگرفت تا ارزش پول ثابت بماند.
- دولت سازمانی ویژة پول کاغذی ایجاد کرده بود.
پس از قوبلایقاآن و تیمور قاآن (694-706) پول کاغذی فزون و فراوان بگردش درآمد، چون زر و سیمی که آنهمه چاو را پشتیبان باشد در خزینة دولتیِ چین نبود، ناگزیر کاغذی شد بیبها و از گردش افتاد.